ความสัมพันธ์อาเซียน-รัสเซีย

ASEAN : Association of Southeast Asian Nations

การเริ่มต้นความสัมพันธ์

ความสัมพันธ์อาเซียน-รัสเซีย เริ่มต้นจากการที่รัสเซียได้สถาปนาความสัมพันธ์ในฐานะคู่หารือ (Consultative relations) กับอาเซียนในปี 2534 และพัฒนาความสัมพันธ์จนได้รับสถานะประเทศคู่เจรจา (Dialogue Partner) กับอาเซียนในการประชุมรัฐมนตรีต่างประเทศอาเซียน สมัยที่ 29 เมื่อเดือนกรกฎาคม 2539 ที่กรุงจาการ์ตา และต่อมารัสเซียได้ภาคยานุวัติสนธิสัญญาไมตรีและความร่วมมือในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เมื่อวันที่ 29 พฤศจิกายน 2547

กลไกของความสัมพันธ์

  1. ASEAN-Russia Summit (ระดับผู้นำ) จัดขึ้นครั้งแรก เมื่อปี 2548 ณ กรุงกัวลาลัมเปอร์ และครั้งที่ 2 ในช่วงการประชุมสุดยอดอาเซียน ครั้งที่ 17 เมื่อวันที่ 30 ตุลาคม 2553 ณ กรุงฮานอย ประเทศเวียดนาม
  2. ASEAN Post Ministerial Conference (PMC) + 1 (ระดับรัฐมนตรี) ประชุมปีละครั้ง
  3. ASEAN-Russia Senior Officials’ Meeting (SOM) (ระดับปลัด) ประชุมทุก 18 เดือน
  4. ASEAN-Russia Joint Cooperation Committee (ระดับผู้แทนถาวรของประเทศสมาชิกอาเซียน ประจำอาเซียน ณ กรุงจาการ์ตา เข้าร่วมประชุม) ประชุมปีละครั้ง
  5. ASEAN-Russia Joint Planning and Management Committee (ระดับผู้แทนถาวรของประเทศสมาชิกอาเซียน ประจำอาเซียน ณ กรุงจาการ์ตา เข้าร่วมประชุม) ประชุมปีละครั้ง

สาขาความร่วมมือและเอกสารสำคัญ

  1. ความร่วมมือด้านการเมืองความมั่นคง อาเซียน และรัสเซียได้ลงนามในเอกสารสำคัญหลายฉบับได้แก่ ปฏิญญาร่วมอาเซียน-รัสเซียว่าด้วยความเป็นหุ้นส่วนเพื่อสันติภาพ ความมั่นคง ความมั่งคั่ง และการพัฒนาในภูมิภาคเอเชีย-แปซิฟิก (2546) แถลงการณ์ร่วมอาเซียน-รัสเซียว่าด้วยความร่วมมือในการต่อต้านการก่อการร้าย (2547) และรัสเซียได้ภาคยานุวัติสนธิสัญญาไมตรีและความร่วมมือ (2547) และ ASEAN Russia Work Plan on Counter Terrorism and Transnational Crime (2552)
  2. ความร่วมมือด้านการพัฒนา ในปี 2547 ผู้นำอาเซียนและรัสเซียได้ลงนามใน Joint Declaration of the Heads of State/Government of the Member Countries of ASEAN and the Head of State of the Russian Federation on Progressive and Comprehensive Partnership และได้รับรอง Comprehensive Programme of Action to Promote Cooperation between ASEAN and the Russian Federation (2005 - 2015) ซึ่งอาเซียนและรัสเซียได้จัดตั้งกองทุน ASEAN-Russia Dialogue Partnership Financial Fund (DPFF) ขึ้นเพื่อใช้ในการดำเนินกิจกรรมความร่วมมือต่าง ๆ โดยรัสเซียเป็นผู้มอบเงินเข้ากองทุนฝ่ายเดียว (ขณะนี้ รัสเซียแจ้งว่า จะเพิ่มเงินสนับสนุน DPFF เป็นปีละ 1.5 ล้านดอลลาร์สหรัฐ
  3. ความร่วมมือด้านเศรษฐกิจ รัฐมนตรีต่างประเทศของอาเซียนและรัสเซียได้ลงนามในความตกลง ว่าด้วยความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา ปี 2548 ที่กรุงกัวลาลัมเปอร์ ในปี 2552 มูลค่าการค้า ระหว่างอาเซียน-รัสเซียประมาณ 8,530 ล้านดอลลาร์สหรัฐ สินค้าสำคัญที่รัสเซียส่งออกมาอาเซียน ได้แก่ชิ้นส่วนประกอบโลหะ เคมีภัณฑ์ และสินค้าประกอบจากสินแร่ ในขณะที่อาเซียนส่งออกสินค้าประเภทเครื่องจักร เครื่องใช้อิเล็กทรอนิกส์ อาหารสำเร็จรูป น้ำมันประกอบอาหารไปรัสเซีย รัสเซียเป็นตลาดใหญ่ที่มีศักยภาพ สำหรับการขยายตลาดของอาเซียนและจะเป็นประตูกระจายสินค้าอาเซียนไปยังกลุ่มประเทศเครือรัฐเอกราชได้ในอนาคต

ในการประชุม SEOM - Russia Consultations ครั้งที่ 4 เมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม 2555 ณ กรุงมะนิลา ประเทศฟิลิปปินส์ ทั้งสองฝ่ายได้เห็นพ้องกันว่า Roadmap ซึ่งกำลังจัดทำร่วมกันจะครอบคลุมอาเซียนกับรัสเซียเท่านั้น โดยไม่รวมเบลารุสและคาซัคสถานซึ่งเป็นภาคีในสหภาพศุลกากรกับรัสเซีย และจะมีการนำเสนอเอกสาร Roadmap ให้ที่ประชุมรัฐมนตรีเศรษฐกิจอาเซียน-รัสเซีย รับรองในเดือนสิงหาคม 2555 ณ ประเทศกัมพูชา

ประเด็นและโครงการความร่วมมือที่สำคัญ

ไทยได้เสนอโครงการความร่วมมือ 2 โครงการในการประชุมสุดยอดอาเซียน-รัสเซีย ปี 2548 ซึ่งได้รับอนุมัติเงินสนับสนุนจาก DPFF แล้วได้แก่ การจัดตั้งศูนย์อาเซียน (ASEAN Centre) ที่ Moscow State Institute of International Relations (MGIMO) และการจัดตั้ง ASEAN-Russia Business Website และกำลังอยู่ระหว่าง เสนอโครงการที่ 3 คือ การจัดตั้ง ASEAN-Russia Centre for Technologies ซึ่งยังอยู่ในระหว่างการพิจารณาโครงการของ Project Appraisal Committee ของสำนักเลขาธิการอาเซียน

ความร่วมมืออื่นๆ

  1. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี อาเซียนกับรัสเซียได้รับรอง Action Plan of the ASEAN-Russia Federation Working Group on Science and Technology (2550 - 2554) เมื่อเดือนกรกฎาคม 2550 ซึ่งเน้นการส่งเสริมการแลกเปลี่ยนข้อมูล และเทคโนโลยีระหว่างนักวิทยาศาสตร์และนักวิจัยของอาเซียนกับรัสเซีย และในขณะนี้สำนักเลขาธิการอาเซียน อยู่ระหว่างการจัดทำร่าง Action Plan of the ASEAN-Russia Federation Working Group on Science and Technology (2555 - 2559) ซึ่งจะได้เวียนให้ประเทศสมาชิกอาเซียนและรัสเซีย พิจารณาในโอกาสต่อไป
  2. พลังงาน ที่ประชุม ASEAN Senior Officials on Energy-Russia Consultations ครั้งที่ 1 เมื่อวันที่ 21 กรกฎาคม 2553 ที่เมืองดาลัต ประเทศเวียดนาม ได้รับรอง ASEAN-Russia Energy Cooperation Work Programme 2010 - 2015 โดยเน้นความร่วมมือในด้านการส่งเสริมศักยภาพในการพัฒนาทรัพยากรพลังงานทดแทน และหมุนเวียน โครงสร้างพลังงาน การใช้พลังงานนิวเคลียร์โดยสันติ และการสำรวจถ่านหิน น้ำมัน และก๊าซธรรมชาติ

    สำหรับโครงการ “Proposal for cooperation between the State Atomic Energy Cooperation “Rosatom” of Russia and ASEAN” เพื่อความร่วมมือเรื่องการใช้พลังงานนิวเคลียร์โดยสันติ ความช่วยเหลือทางวิชาการ การออกแบบและสร้างโรงงานไฟฟ้าปรมาณูนั้น หน่วยงานพลังงานของอาเซียนส่วนใหญ่ยังมีท่าทีไม่เห็นด้วย

  3. การต่อต้านการก่อการร้าย และอาชญากรรมข้ามชาติ เมื่อวันที่ 19 มิถุนายน 2551 ที่ประชุมระดับเจ้าหน้าที่อาวุโสอาเซียน – รัสเซีย ครั้งที่ 4 ณ กรุงกัวลาลัมเปอร์ ได้รับรอง TOR of ASEAN – Russia Joint Working Group on Counter – Terrorism and Transnational Crime เพื่อรองรับการดำเนินการตาม ASEAN – Russia Work Plan on Countering Terrorism and Transnational Crime

    การประชุม ASEAN – Russia Joint Working Group on Counter – Terrorism and Transnational Crime ครั้งที่ 1 ณ เนปิดอร์ เมื่อวันที่ 3 กรกฎาคม 2552 ซึ่งรัสเซียได้เสนอกิจกรรม ความร่วมมือกับศูนย์ความร่วมมือในการบังคับใช้กฎหมายในภูมิภาคอาเซียน ซึ่งมีอยู่สามแห่ง (ไทย อินโดนีเซีย และมาเลเซีย) ในการจัดการอบรมในด้านการต่อต้านการก่อการร้ายและอาชญากรรมข้ามชาติ โดยรัสเซีย จะสนับสนุนในด้านของผู้เชี่ยวชาญให้กับประเทศสมาชิกอาเซียน ล่าสุด รัสเซียได้เสนอกิจกรรมความร่วมมือกับศูนย์ฯ ที่ให้การฝึกอบรมด้านการป้องกันและปราบปรามการก่อการร้ายภายในภูมิภาค และทาบทามกับศูนย์ฯ ทั้งสามแห่งรวมทั้งสถาบันฝึกอบรมระหว่างประเทศว่าด้วยการดำเนินการให้เป็นไปตามกฎหมาย (International Law Enforcement Academy – ILEA)

    ที่ประชุมเจ้าหน้าที่อาวุโสอาเซียนด้านอาชญากรรมข้ามชาติ (Senior Officials’ Meeting on Transnational Crime – SOMTC) ครั้งที่ 5 ระหว่างวันที่ 29 มิถุนายน – 3 กรกฎาคม 2552 ที่พม่า ได้รับรองเอกสาร ASEAN – Russia Work Plan on Countering Terrorism and Transnational Crime โดยมีข้อเสนอ ให้ศึกษาแนวทางความร่วมมือกับ Shanghai Cooperation Organization (SCO) (สำนักเลขาธิการอาเซียนได้ลงนามใน MOU กับ SCO เมื่อปี 2548) ในสาขาต่างๆ ได้แก่ การต่อต้านการก่อการร้าย ยาเสพติด การลักลอบค้าอาวุธ การฟอกเงิน และการค้ามนุษย์

    ในการประชุม SOMTC + Russia Consultation ครั้งที่ 7 ที่สิงคโปร์ เมื่อปี 2553 ที่ประชุมเห็นชอบให้เพิ่มอีก 2 priority areas ในแผนงานอาเซียน – รัสเซียในการต่อต้านอาชญากรรมข้ามชาติ คือ (1) การต่อต้านการสนับสนุนเงินทุนให้กับกลุ่มผู้ก่อการร้าย และ (2) การป้องกันอาชญากรรมทางไซเบอร์

    ในปี 2555 กระทรวงมหาดไทยรัสเซีย ได้มีข้อเสนอ

    1. โครงการจัดฝึกอบรมระยะสั้นเรื่อง “Combating the Extremism” ให้แก่หน่วยงานบังคับใช้กฎหมายของประเทศสมาชิกอาเซียน โดยจะจัดขึ้นที่ All-Russia Institute of Advanced Training for MOI Officers ที่เมือง Domodedovo กรุงมอสโก ระหว่างวันที่ 15 – 25 พฤษภาคม 2555 (เลื่อนออกไปถึงช่วงครึ่งปีหลัง)
    2. การจัดส่งบุคคลากรผู้เชี่ยวชาญจากรัสเซีย เพื่อบรรยายเรื่องการต่อต้านความรุนแรง (Counterreacting the Extremism) โดยจะจัดขึ้นที่ Southeast Asia Regional Centre for Counter-Terrorism (SEARCCT) ณ กรุงกัวลาลัมเปอร์ ภายในปี 2555
  4. วัฒนธรรม อาเซียนกับรัสเซียได้ลงนามใน ASEAN – Russia Agreement on Cultural Cooperation ในช่วงการประชุมสุดยอดอาเซียน – รัสเซีย ครั้งที่ 2 เมื่อวันที่ 30 ตุลาคม 2553 กระทรวงวัฒนธรรม อยู่ในระหว่างการดำเนินการ ในการนำความตกลงดังกล่าวเข้าสู่กระบวนการให้การรับรอง และพิจารณาโดยคณะรัฐมนตรี เพื่อสั่งการให้กระทรวงการต่างประเทศออกหนังสือ notification letter ไปยังสำนักเลขาธิการอาเซียน ซึ่งเป็นไปตามข้อคิดเห็นของกรมสนธิสัญญาและกฎหมาย
  5. การจัดการภัยพิบัติ สำนักเลขาธิการอาเซียนได้เสนอร่าง ASEAN – Russia Disaster Management Cooperation Work Plan (2010-2015) ให้ที่ประชุม Informal Consultation เมื่อวันที่ 31 สิงหาคม 2553 ที่กรุงเทพฯ ซึ่งที่ประชุมพิจารณาให้มีการรวบรวมข้อมูลเพิ่มเติมว่า รัสเซียมีความเชี่ยวชาญในสาขาใดบ้างเพื่อ contribute ต่อ ASEAN Agreement on Disaster Management and Emergency Response (AADMER) เพื่อที่จะบรรจุอยู่ใน Work Plan ต่อไป นอกจากนี้ ยังเห็นว่าโครงการ “Arrangements within the National Crisis Management System in Russia” ซึ่งจัดขึ้นภายใต้รูปแบบ workshop ที่รัสเซียจะเปิดโอกาสให้มีการหารือถึงความร่วมมือ และความเชี่ยวชาญของรัสเซียต่อ AADMER เพื่อเป็น input ต่อ Work Plan ต่อไป

    ล่าสุด ที่ประชุม ACDM ครั้งที่ 17 เมื่อวันที่ 23 - 25 กุมภาพันธ์ 2554 ที่เมือง Tagatay ประเทศฟิลิปปินส์ ได้หารือเกี่ยวกับ Work Plan และยืนยันที่จะรอ input เพิ่มเติมของฝ่ายรัสเซียที่สอดคล้องกับ AADMER Work Programme

  6. การจัดการประชุมระดับรัฐมนตรีระหว่างอาเซียนและ SCO รัสเซียได้ผลักดันให้ขยายความร่วมมือระหว่าง ASEAN และ SCO เนื่องจากเห็นว่า SCO มีความคล้ายคลึงกับ ASEAN โดยเฉพาะความเป็น open-regionalism และการมีความสัมพันธ์ในหลายมิติ (multifacet) และเสนอให้จัดการประชุมระดับรัฐมนตรีระหว่างอาเซียนและ SCO ในช่วงการประชุม UNGA
  7. Southeast Asia Nuclear Weapon-Free Zone (SEANWFZ) เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2551 นาย Baranov อัครราชทูตที่ปรึกษารัสเซียประจำประเทศไทย ได้ยื่น non-paper เพื่อแจ้งยืนยันท่าทีรัสเซียซึ่งเป็นตามท่าทีของกลุ่มประเทศอาวุธนิวเคลียร์ (Nuclear Weapon States - NWS) ที่ได้แจ้งอาเซียนในปี 2545 (เรื่อง outstanding issues ที่ควรหาข้อยุติก่อนที่ NWS จะพิจารณาลงนามในพิธีสารแนบท้ายสนธิสัญญา SEANWFZ)

    รัสเซียได้ลงคะแนนเสียงสนับสนุน UNGA Resolution on SEANWFZ ในการประชุม UNGA ครั้งที่ 64 เมื่อปี 2552 อย่างไรก็ดี ยังไม่มีการแถลงความพร้อมในการลงนามในพิธีสารแนบท้ายสนธิสัญญา SEANWFZ

    ล่าสุด กัมพูชาได้ประสานกับ nuclear-weapon States (NWS) เกี่ยวกับการลงนามใน Protocol ในวันที่ 12 กรกฎาคม 2555 ซึ่ง รมว.กต.ของจีน รัสเซีย และสหรัฐฯ จะมาร่วมลงนาม สำหรับอังกฤษและฝรั่งเศส กัมพูชาได้ขอให้ส่งผู้แทนระดับสูงมาเข้าร่วมพิธี

การเข้าร่วมการประชุมสุดยอดเอเชียตะวันออก (East Asia Summit)

ที่ประชุมสุดยอดอาเซียน ครั้งที่ 17 เห็นชอบให้เชิญผู้นำรัสเซียและสหรัฐฯ เข้าร่วมการประชุม EAS อย่างเป็นทางการในปี 2554 ซึ่งที่ประชุมสุดยอดอาเซียน-รัสเซีย ครั้งที่ 2 เมื่อปี 2553 ย้ำถึงความสำคัญ ในการ maintain ASEAN centrality อย่างชัดเจน ทั้งนี้ รัสเซียได้เข้าร่วมการประชุมสุดยอดเอเชียตะวันออกเป็นครั้งแรก ในการประชุม EAS ครั้งที่ 6 เมื่อเดือนพฤษจิกายน 2554

ประเทศผู้ประสานงาน

พม่าเป็นประเทศผู้ประสานงานความสัมพันธ์ฯ ในปี 2552 – 2555 (2009 - 2012) และมาเลเซีย จะเป็นประเทศผู้ประสานงานความสัมพันธ์ฯ ในปี 2555 – 2558 (2012 – 2015)

การเฉลิมฉลองความสัมพันธ์ 15 ปี อาเซียน-รัสเซีย

เมื่อวันที่ 22 กรกฎาคม 2554 ที่ประชุมอาเซียนบประเทศคู่เจรจา + 1 (รัสเซีย) ได้รับรอง Joint Statement of the Ministers of the Foreign Affairs of ASEAN and the Russian Federation on the Occasion of the 15th Anniversary of the ASEAN – Russia Dialogue Partnership เพื่อเป็นการเฉลิมฉลองความสัมพันธ์ 15 ปี อาเซียน-รัสเซียในปี 2554